De 'Muizentrap' in teams
Al een kleine 14 jaar draag ik het boek De bestemming van het Systeem van Piet Weisfelt als een soort bijbel met me mee (naast de andere twee in de drieluik en must read voor organisatie coaches / begeleidings professionals). Alles wat ik daar ooit las is nu mijn dagelijkse werk. In een van de hoofdstukken wordt de Muizentrap toegelicht. Aangezien dit onderwerp erg actueel is wat betreft psychologische veiligheid in teams en organisaties en systemisch de principes dagelijks een rol spelen vraag ik je extra aandacht voor dit artikel.
Het begrip muizentrap wordt geïntroduceerd als metafoor voor de manier waarop team- en organisatieSpelen zich verdiepen en uitbreiden. Het verwijst naar een beweging waarin mensen stapje voor stapje in een patroon terechtkomen dat niet alleen herhaald wordt, maar zich ook vermenigvuldigt in verschillende lagen, relaties en subsystemen binnen de organisatie.
De kern van de muizentrap:
Het Spel begint tussen twee mensen: bijvoorbeeld een Redder en een Slachtoffer.
De interactie tussen hen roept spanning of disbalans op in hun directe omgeving.
Andere collega’s raken betrokken of worden er ‘bij getrokken’ — vaak onbewust.
Het oorspronkelijke Spel herhaalt zich, maar nu in een nieuwe context.
Er ontstaan parallelle spellen: binnen teams, tussen afdelingen, in hiërarchische lijnen.
Het patroon verspreidt zich als een soort mentale en relationele kettingreactie.
Zoals bij een muizentrap: één beweging roept een volgende op.
En die beweging houdt pas op als iemand het mechanisme herkent, doorbreekt of ontregelt.
Twee richtingen van uitbreiding: horizontaal en verticaal
1. Horizontale lijn – binnen teams en tussen collega’s
In de horizontale lijn verspreidt het Spel zich tussen mensen op hetzelfde niveau.
Voorbeeld:
Medewerker A voelt zich slachtoffer van Teamleider B.
Collega C gaat A redden (“Ze moeten jou ook altijd hebben…”).
B voelt zich vervolgens aangevallen door C en wordt Aanklager.
De sfeer in het team kantelt.
D, die tot nu toe buiten het conflict stond, voelt zich verplicht partij te kiezen.
Het oorspronkelijke Spel is nu een groepsdynamiek geworden.
De polariteit vergroot zich. Het team splitst zich in kampen of raakt in passieve afwachtstand.
2. Verticale lijn – tussen verschillende lagen in de organisatie
In de verticale lijn herhaalt het Spel zich tussen hiërarchische niveaus: leidinggevenden, staf, bestuur.
Voorbeeld:
Een teamleider klaagt bij het MT over een gebrek aan steun.
Een MT-lid voelt zich aangesproken en gaat redden (“Ik neem het wel even over…”).
Tegelijk voelt het team zich gepasseerd (“Waarom mogen wij dat niet zelf beslissen?”).
De teamleider wordt nu gezien als Slachtoffer — of als Aanklager.
Wat begon als een lokale dynamiek tussen twee mensen, wordt een systeemdynamiek.
Het patroon herhaalt zich, nu tussen lagen, rollen en posities.
Waarom is de muizentrap zo hardnekkig?
Omdat elke speler denkt dat hij of zij ‘goede redenen’ heeft.
Omdat de aandacht zich verlegt naar ‘de ander’, in plaats van naar het patroon.
Omdat het patroon veiligheid biedt: het is bekend, voorspelbaar.
Omdat het patroon zichzelf voedt: wie eenmaal meedoet, wordt onderdeel van het Spel.
Zonder reflectie en metataal wordt de muizentrap een organisatiescript:
een ingesleten manier van omgaan met spanningen, macht en verantwoordelijkheid.
Mensen wisselen van stoel, maar het toneelstuk blijft hetzelfde.
De 3DMens-visie: hoe je uit de muizentrap stapt
Bij 3DMens geloven we dat elk Spel vraagt om bewustwording op drie niveaus:
| Dimensie | Vraag | Beweging |
|---|---|---|
| IK | Wat is mijn aandeel? | Van reageren naar verantwoordelijkheid |
| JIJ | Hoe kijk ik naar de ander? | Van projectie naar ontmoeting |
| WIJ | Wat is ons patroon? | Van herhaling naar collectieve reflectie |
We begeleiden teams en organisaties om het Spel zichtbaar te maken, zonder te beschuldigen, en om te onderzoeken waar de angel zit in de herhaling.
Pas als het systeem zichzelf mag zien, kan er iets nieuws ontstaan.
Conclusie
De muizentrap is geen individuele fout.
Het is een relationeel patroon dat ontstaat wanneer problemen niet veilig besproken kunnen worden.
Zonder reflectie raakt een hele organisatie verwikkeld in het Spel.
Met reflectie ontstaat ruimte voor eigenaarschap, volwassen contact en systemische verandering.
De eerste stap?
Niet harder werken aan de oplossing.
Maar zachter kijken naar het patroon.
Meer info & inschrijven: www.3dmens.nl/workshop-dramadriehoek
